De dialoog en de rede als professioneel kompas

In onze gezamenlijke zoektocht naar inclusief onderwijs binnen het SWV vraagt samenwerken – met leerlingen, ouders en partners – om dialoog, reflectie en professioneel handelen, juist wanneer spanning oploopt. Daarbij helpt het om de rede bewust te benutten: vertragen, verhelderen en het gesprek voeren vanuit betekenis in plaats van de wens om gelijk te krijgen. Ik start met een persoonlijke ervaring die me opnieuw bewust maakte van hoe snel emoties kunnen escaleren, en wat dat betekent voor ons werk in het onderwijs.

Tijdens een korte vakantie in Zeeland liep ik na een bezoek aan de supermarkt richting de uitgang. Twee mannen waren in gesprek en blokkeerden onbedoeld de doorgang. Toen ik één van hen licht aantikte met het verzoek om even te passeren, reageerde hij onverwacht fel. Binnen enkele seconden sloeg de situatie om: stemverheffing, eis om excuses en dreigende lichaamstaal. Medewerkers van de supermarkt kwamen ertussen en wisten verdere escalatie te voorkomen. Achteraf bleef vooral de snelheid hangen waarmee een alledaags moment veranderde in een potentieel conflict.

Die ervaring riep bij mij de vraag op hoe we in onze samenleving – en dus ook in scholen – omgaan met spanningen, misverstanden en het gevoel in de persoonlijke waarde te worden geraakt. Juist op die momenten is de verleiding groot om een ‘discussie te winnen’, terwijl er ondertussen een relatie verloren kan gaan. De campagne van SIRE vat dat scherp samen: ‘Ben je nu een discussie aan het winnen of een relatie aan het verliezen?’ In het onderwijs is die relatie vaak de sleutel: met leerlingen, met ouders en met collega’s.

Binnen onze beweging richting inclusief onderwijs wordt dit extra zichtbaar. Inclusie vraagt dat we vaker naast ouders en professionals staan in situaties waarin zorgen, angst of teleurstelling meespelen. We spreken elkaar aan op keuzes rond ondersteuning, plaatsing, grenzen en mogelijkheden. Dat zijn onderwerpen die snel ‘beladen’ raken. Precies daarom is de professionele opdracht niet alleen inhoudelijk (wat is passend?), maar ook relationeel (hoe blijven we in verbinding?) en procesmatig (hoe organiseren we het gesprek zorgvuldig?).

In onze regio, cultureel en sociaal sterk in beweging, betekent dit ook dat we rekening houden met uiteenlopende verwachtingen, waarden en beelden. Culturele sensitiviteit helpt om misverstanden te voorkomen en om verschillen bespreekbaar te maken zonder dat het contact onder druk komt te staan.

Dat vraagt van ons als professionals een aantal ankers in houding en handelen: (1) luisteren om te begrijpen voordat we uitleggen of overtuigen; (2) taal die de-escalerend werkt en erkenning geven zonder direct gelijk te hoeven geven; (3) helder begrenzen wanneer gedrag of toon schadelijk wordt, met behoud van respect; (4) transparant zijn over rollen en verwachtingen (wie beslist wat, op basis waarvan?); en (5) samen betekenis geven aan wat ‘passend’ is, waarbij het perspectief van kind en ouders een volwaardige plek heeft.

In dat licht wijs ik graag op de mogelijkheden binnen het programma Samen Leren in Diversiteit: je kunt gebruikmaken van het aanbod aan workshops rond culturele sensitiviteit én van de ‘schil’ met ondersteuners met diverse culturele achtergronden.

In een eerdere column schreef ik al dat opvoeden en ontwikkelen een gezamenlijke verantwoordelijkheid is. Die verantwoordelijkheid vraagt dat we, ook als het schuurt, het gesprek blijven voeren: niet om te ‘winnen’, maar om samen verder te komen. Tegelijk vraagt dialoog altijd twee kanten. Waar het echt gaat schuren of dreigt te escaleren, is het professioneel om te begrenzen en zo nodig interne of externe ondersteuning in te schakelen. Net zoals de medewerkers in de supermarkt tijdig ingrepen om te voorkomen dat een alledaags moment uit de hand liep.

Ik ben benieuwd welke situaties jullie herkennen waarin spanning snel oploopt en welke woorden of werkvormen jullie helpen om de relatie centraal te houden. Laten we die ervaringen blijven delen, zodat we onze professionele dialoog én onze inclusieve ambitie versterken.